Nauka obywatelska (citizen science) jest uznawana za część ruchu otwartej nauki (open science), a zarazem stanowi autonomiczny trend, w którym społeczeństwo (osoby nie będące naukowcami) włączane są w realizację badań naukowych.
Idea otwartej nauki jest już mocno ugruntowana społecznie i dzięki technologiom informacyjno-komunikacyjnym rozwija się w zróżnicowanych formach otwartego dostępu do baz danych oraz publikacji naukowych, a także współpracy naukowców na całym świecie. Rozwój programów otwartej nauki jest wspierany przez wiele organizacji międzynarodowych, między innymi Komisję Europejską, UNESCO, a także organizacje pozarządowe, w tym fundacje i stowarzyszenia.
W ramach programu HORYZONT, w strategii 2020-24 przeznaczono na realizację projektów z obszarów open science i citizen science osobne ścieżki grantowe.
Więcej informacji o otwartej nauce można znaleźć na stronach i w publikacjach wymienionych poniżej:
- Komisji Europejskiej: https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/strategy/strategy-2020-2024/our-digital-future/open-science_en
- UNESCO: https://en.unesco.org/science-sustainable-future/open-science
- Serwis Otwartej Nauki: https://otwartanauka.pl/wprowadzenie/czym-jest-otwarta-nauka
- Platforma Otwartej Nauki: http://pon.edu.pl/
- Raport “Otwarta nauka w Polsce 2014” pod redakcją Jakuba Szprota http://pon.edu.pl/nasze-publikacje?pubid=13
- Przewodnik po otwartych zasobach edukacyjnych, opracowany przez Karolinę Grodecką
i Kamila Śliwowskiego, Koalicja Otwartej Edukacji, 2021: http://koed.org.pl/wp-content/uploads/2012/03/OZE_przewodnik_v4.pdf
Nauka obywatelska rozwija idee otwartej nauki (głównie w postaci wolnego dostępu do zasobów wiedzy), ale także idzie dalej, wskazując na aktywną rolę społeczeństwa (z udziałem wolontariuszy nienaukowców) w rozwoju i upowszechnianiu nauki.
Pierwotnie funkcje nauki obywatelskiej odnosiły się przede wszystkim do pomocy świadczonej przez wolontariuszy (nienaukowców) w gromadzeniu danych. Najwcześniejsze projekty mieściły się głównie w obszarze nauk przyrodniczych (obserwacje obecności określonych gatunków zwierząt i roślin, badania jakości wody, itp.) i oraz astronomii (obserwacje nieba).
Jednak z czasem dostrzeżono szersze możliwości włączenia społeczeństwa w tworzenie nauki. Pojawiły się nowe poziomy zaangażowania wolontariuszy w działania w ramach nauki obywatelskiej, które opisują między innymi Sherry R.Arnstein 1, a także Muki Haklay 2w przytoczonej niżej wersji:
Poziom 1 – Crowdsourcing – wolontariusze są włączeni w pozyskiwanie wskaźników, odczyty prostych danych.
Poziom 2 – Rozproszona inteligencja – do wolontariuszy należy zbieranie danych i tworzenie baz danych, czasem także proste analizy i interpretacje. W ramach projektów dla uczestników prowadzone są szkolenia i przygotowywane materiały pomocne w realizacji badań.
Poziom 3 – Uczestnicząca nauka obywatelska – na tym poziomie wolontariusze są włączani w definiowanie problemów badawczych, określanie procesu badawczego oraz zbieranie
i analizę danych.
Poziom 4 – Radykalna nauka obywatelska – tworzenie nauki w partnerskiej współpracy naukowców i wolontariuszy w zakresie : definiowaniu problemu, określeniu metodologii, zbieraniu danych oraz ich analizie3.
Rozwój nauki obywatelskiej może być ograniczony różnymi czynnikami społecznymi
i kulturowymi, jak np.:
- zaufaniem (pomiędzy naukowcami i nieaukowcami) do rzetelność i pewność wytwarzanej wiedzy,
- gotowości nienaukowców (wolontariuszy) do zaangażowania na rzecz tworzenia wiedzy – ich poziom motywacji do udziału w programach citizen science,
- zaufaniem społeczeństwa i decydentów do wiedzy wytworzonej w ramach nauki obywatelskiej oraz gotowość do wykorzystania i wdrażania jej rezultatów.
Wraz z rozwojem idei nauki obywatelskiej pojawiły się także głosy krytyki, odnoszące się zarówno do pewności i rzetelności gromadzonych danych oraz uzyskiwanej z nich wiedzy, jak też do samej idei nauki uprawianej przy udziale/przez nienaukowców. Zauważano, że nie każdy rodzaj badań nadawał się w tym samym stopniu do realizacji z udziałem wolontariuszy. Pierwsze analizy o charakterze ewaluacyjnym porównywały jakość danych zbieranych przez wolontariuszy z danymi zbieranymi przez naukowców. Dostrzeżono wówczas bardzo istotne znaczenie dobrego przygotowania materiałów informacyjnych i szkoleń dla wolontariuszy, od których w dużym stopniu zależała jakość uzyskiwanych danych. Jeśli materiały te były właściwie przygotowane, jakość danych zbieranych przez wolontariuszy była porównywalna do profesjonalnych badań 4.
Naturalną koleją rozwoju nauki obywatelskiej jest coraz bardziej znaczące włączanie ewaluacji jako odpowiedzi na pytania o sens projektów nauki obywatelskiej, a także jakość dostarczanych danych i wiedzy powstającej dzięki pracy wolontariuszy. Ewaluacja projektów citizen science sięga do wielu ważnych kwestii, takich jak społeczne znaczenie nauki obywatelskiej, korzyści/zagrożenia związane z partycypacją w tych projektach (w zakresie świadomości i wiedzy o otaczającym świecie, zaufania do nauki, wiedzy o procesie naukowym i metodologii, itp.), demokratyzacja nauki, upublicznianie i upowszechnianie wyników nauki, wzmocnienie innowacyjności i zaangażowania społecznego obywateli. Jest też szansą na dalsze doskonalenie projektów nauki obywatelskiej oraz upowszechnianie i wdrażanie rezultatów badań naukowych w społeczeństwie.
Najwięcej projektów nauki obywatelskiej, a zarazem i badań ewaluacyjnych odnosi się do projektów realizowanych na poziomie I i II citizen science oraz w kontekście nauk przyrodniczych. Zarówno doświadczenie badaczy współpracujących z wolontariuszami, jak też przeprowadzone studia ewaluacyjne ukazują, że zbieranie danych ilościowych przez wolontariuszy, daje stosunkowo dobre rezultaty, satysfakcjonujące profesjonalistów i dające wolontariuszom poczucie prawdziwego uczestnictwa w tworzeniu nauki. Natomiast badania o charakterze jakościowym są trudniejsze w realizacji oraz często nie dają adekwatnych dla profesjonalistów danych. Badania te wymagają także bardziej zaawansowanych metod ewaluacji, które nie zostały jeszcze w tym obszarze wypracowane 5.
Ewaluacja projektów nauki obywatelskiej powinna być przeprowadzana co najmniej w trzech wymiarach, ze względu na funkcje, jakie projekty te pełnią:
- W zakresie wpływu naukowego;
- W zakresie uczenia się i wzmacniania partycypacji uczestników (wolontariuszy);
- W zakresie wpływu na społeczeństwo.
Próby tworzenia modeli ewaluacji oraz doboru wskaźników dla różnych poziomów nauki obywatelskiej są podejmowane już w praktyce i prezentowane w literaturze. Jednak, zarówno bogactwo podejść do citizen science, jak też potrzeba „szycia na miarę” ewaluacji powodują, że będą to (i powinno tak pozostać) jedynie pewne perspektywy/ramy, w których ewaluacje programów nauki obywatelskiej mogą być projektowane. Propozycję taką można znaleźć między innymi
w publikacji Evaluating citizen science, Towards an open framework 6, w której autorzy na podstawie analizy literatury i raportów ewaluacyjnych z projektów citizen science, zaproponowali własny zestaw wytycznych i kryteriów dla różnych wymiarów ewaluacji programów nauki obywatelskiej.
Dodatkowe informacje o nauce obywatelskiej oraz jej ewaluacji można znaleźć w:
- „Dziesięć zasad nauki obywatelskiej” Europejskiego Stowarzyszenia Nauki Obywatelskiej –
w języku polskim w tłumaczeniu: Małgorzaty Grodzińska-Jurczak – polskiej biolożki, profesorki w Instytucie Nauk o środowisku UJ: https://ecsa.citizen-science.net/wp-content/uploads/2020/02/ecsa_ten_principles_of_cs_polish.pdf - Organizacja Citizen Science Association wydaje jedyne na świecie czasopismo poświęcone
w pełni nauce obywatelskiej „Citizen Science – Theory and Practice”: https://theoryandpractice.citizenscienceassociation.org/ - Zooniverse, Serwis internetowy skupiający projekty citizen science: https://www.zooniverse.org/
- Platforma skupiająca projekty citizen science, materiały informacyjne, konferencje: https://eu-citizen.science/
