XVI Konferencja Europejskiego Towarzystwa Ewaluacyjnego (European Evaluation Society – EES) odbyła się w Lille we Francji w dniach 28–30 października 2026 r. Wydarzenie poprzedziły, tradycyjnie już, dwudniowe warsztaty poświęcone różnorodnym zagadnieniom związanym z teorią i praktyką ewaluacji. Hasłem przewodnim tegorocznej konferencji było Evaluation for Vibrant Democracies (Ewaluacja na rzecz silnych i dynamicznych demokracji). Był to zarazem jeden z głównych wątków tematycznych całego wydarzenia.
W konferencji udział wzięła stosunkowo liczna i na pewno silna grupa reprezentantów Polski, członków PTE i (mam nadzieję) przyjaciół PTE. Jako redakcja bloga PTE poprosiliśmy ich o podzielenie się wrażeniami z konferencji i będziemy je w kolejnych dniach publikować, zaczynając dziś tekstem Piotra, za który serdecznie dziękujemy [wprowadzenie redakcyjne].
Była to moja czwarta konferencja EES. Po raz pierwszy miałem przyjemność uczestniczyć w tym wydarzeniu w Pradze w 2010 r. Później, po dłuższej przerwie, wróciłem na konferencję w Kopenhadze (2022), a następnie w Rimini (2024).
Muszę przyznać, że zarówno tematy przewodnie poszczególnych konferencji, jak i duża część prezentowanych podczas nich wystąpień i dyskusji budziły we mnie ambiwalentne odczucia. Z jednej strony trudno nie zgodzić się z przekazem podkreślającym służebną rolę ewaluacji wobec wartości nadrzędnych – demokracji, społeczeństwa czy praw człowieka. To oczywiście ważne i niepodlegające dyskusji kwestie. Z drugiej strony miałem niekiedy wrażenie, że te szlachetne i słuszne hasła zbyt mocno dominują nad zagadnieniami bardziej przyziemnymi, ale równie istotnymi: organizacją procesu ewaluacji, jego uwarunkowaniami instytucjonalnymi czy warsztatem metodycznym.
Tegoroczna konferencja w moim odczuciu stanowiła pod tym względem bardziej zrównoważoną całość. Choć w jej tytule mocno wybrzmiewały kwestie fundamentalne dla roli ewaluacji w społeczeństwie, program prezentował również wiele praktycznych aspektów jej funkcjonowania. Wyróżniłbym cztery główne obszary tematyczne:
- rolę ewaluacji we wspieraniu demokratyzacji;
- ewaluację różnego rodzaju działań realizowanych w ramach pomocy rozwojowej;
- budowanie systemów ewaluacji i potencjału ewaluacyjnego, ze szczególnym uwzględnieniem roli podmiotów zlecających badania;
- sztuczną inteligencję (AI) – zarówno możliwości jej sprawnego i skutecznego wykorzystania, jak i związane z tym wyzwania etyczne.
Na uwagę zasługuje również widoczność dwóch publikacji, których redaktorzy zorganizowali w trakcie konferencji liczne panele dyskusyjne poświęcone zagadnieniom opisanym w poszczególnych rozdziałach (obie książki można pobrać za darmo w otwartym dostępie).
Pierwsza z nich to The Power of Commissioning: Enabling Democratic Evaluation [link], pod redakcją Nicoletty Stame i Maríi Bustelo. Publikacja dotyczy różnych aspektów budowania potencjału ewaluacyjnego oraz rozwiązań organizacyjnych i systemowych związanych z podmiotami zlecającymi badania ewaluacyjne. Książka jest dostępna w otwartym dostępie.
Druga publikacja to From Algorithms to Evidence: Using GenAI in Evaluation Practice [link], pod redakcją Kerry'ego Bruce'a, Valentine J. Gandhi i Steffena Bohni Nielsena. Jest to szeroki przegląd zagadnień związanych z wykorzystaniem generatywnej sztucznej inteligencji w praktyce ewaluacyjnej.
Paneli poświęconych wymienionym wcześniej czterem zagadnieniom było naprawdę wiele – nie sposób było uczestniczyć we wszystkich. Pozwolę sobie jednak podzielić się tym, co sam przywiozłem z Lille do Polski: inspiracjami, pomysłami i wnioskami, które zamierzam rozważać, a być może również wykorzystywać w obszarze ewaluacji, którym zajmuję się zawodowo.
Rola ewaluacji w demokratycznym podejmowaniu decyzji
W obszarze ewaluacji funduszy europejskich powinniśmy zastanowić się nad szerszym zakresem podejmowanych działań. Z dyskusji konferencyjnych wynikało, że jednym z warunków budowania zaufania i wzmacniania demokratycznych procesów decyzyjnych jest większy udział obywateli i różnych grup interesariuszy w procesach podejmowania decyzji, a także szersze wykorzystywanie ewaluacji i innych narzędzi dostarczających wiedzy.
Aby jednak mogło się to wydarzyć, dostarczane dowody muszą być użyteczne i istotne z punktu widzenia rzeczywistych problemów. Powinniśmy zatem zastanowić się nad odchodzeniem od badań bardzo wąskich, koncentrujących się wyłącznie na technicznych aspektach wdrażania pojedynczych interwencji, na rzecz ewaluacji bardziej kompleksowych, odnoszących się do istoty problemów i mechanizmów stojących za realizowanymi politykami publicznymi. To właśnie w takim podejściu można dostrzec transformacyjny potencjał ewaluacji, o którym również wielokrotnie dyskutowano podczas konferencji.
Warto przy tym spojrzeć na transformację jeszcze z innej perspektywy. Żyjemy w czasach ciągłych i coraz szybszych zmian. Czy w takich warunkach możliwe jest utrzymywanie zbyt powolnego, niekiedy wręcz statycznego rytmu realizacji programów i perspektyw finansowych? Być może jedną z ważniejszych ról ewaluacji powinno być właśnie wprowadzanie większej dynamiki i elastyczności do tego procesu. Nie tylko ocenianie tego, co zostało zrealizowane, ale również dostarczanie wiedzy pozwalającej odpowiednio wcześnie reagować na zmieniające się uwarunkowania. Poza powyższym ewaluacja bez wątpienia również musi uwzględnić w ramach swoich założeń (OPZ) ten dynamiczny, transformacyjnych charakter czasów i problemów.
Budowanie systemów ewaluacji i rola zamawiających
To jeden z wątków, który szczególnie zwrócił moją uwagę. Nieprzypadkowo wspomniana wcześniej publikacja The Power of Commissioning była tak mocno obecna w programie konferencji.
Dyskusje pokazywały, jak istotną rolę w całym procesie ewaluacji odgrywają podmioty zlecające badania. To one w dużej mierze określają zakres pytań, sposób wykorzystania wyników, warunki współpracy z wykonawcami, a także to, czy ewaluacja rzeczywiście staje się elementem procesu zarządzania politykami publicznymi.
Warto pamiętać, że jakość ewaluacji nie zależy wyłącznie od kompetencji badaczy i zastosowanych metod. Zależy również od tego, czy zamawiający potrafi właściwie zdefiniować potrzeby informacyjne, przygotować proces badawczy, współpracować z wykonawcą i – co chyba najważniejsze – wykorzystać uzyskane wyniki.
Jest to szczególnie istotne z perspektywy administracji publicznej. Rozwijanie kompetencji ewaluacyjnych nie powinno ograniczać się do środowiska badaczy i firm realizujących badania. Powinno obejmować również instytucje zamawiające i wykorzystujące ewaluacje. To jeden z warunków budowania trwałej kultury ewaluacyjnej.
W polskich realiach oznacza to potrzebę dalszego wzmacniania kompetencji zamawiających, ale również szerszej dyskusji o rozwiązaniach systemowych, które pozwoliłyby rozwijać ewaluację jako stały element zarządzania politykami publicznymi. Być może warto wrócić do sprawdzonych projektów, takich jak Akademia Ewaluacji, lub poszukać nowych rozwiązań wspierających rozwój kompetencji potrzebnych do tworzenia i prowadzenia polityk publicznych opartych na dowodach albo przynajmniej uwzględniających je w procesie decyzyjnym (evidence-based / evidence-informed policymaking).
Ewaluacja pomocy rozwojowej
Ten wątek jest tradycyjnie mocno reprezentowany podczas konferencji EES. Przynajmniej tak było podczas tych wydarzeń, w których miałem przyjemność uczestniczyć.
Pomimo wielu różnic w uwarunkowaniach i sposobach realizacji procesu ewaluacji zawsze zaskakuje mnie, jak wiele obserwacji i doświadczeń z obszaru pomocy rozwojowej okazuje się adekwatnych również dla obszaru ewaluacji, którym zajmuję się na co dzień.
Podczas tegorocznego pobytu we Francji miałem okazję do kilku interesujących rozmów na temat tego, jak ramy systemowe, w których jeden podmiot (np. donator lub Komisja Europejska) określając zasady, zapewniając środki, a niekiedy również organizując proces ewaluacji, wpływa na rozwój kultury ewaluacyjnej i użyteczność samych badań.
Te doświadczenia skłaniają mnie do refleksji nad kierunkiem rozwoju ewaluacji w Polsce. A może nie tyle nad kierunkiem co nad koniecznością zintensyfikowania działań. Powinniśmy rozszerzyć zakres ewaluacji oraz zbudować stabilne krajowe ramy jej prowadzenia. Mam tu na myśli nie tylko rozwiązania organizacyjne, ale również odpowiednie podstawy prawne, zapewnienie środków, kompetencji i wytycznych dotyczących ewaluacji polityk publicznych (nie tylko funduszy europejskich).
Sztuczna inteligencja (AI)
W tym obszarze z jednej strony nie mamy się czego wstydzić. Dzięki wysokim kompetencjom naszych badaczy i przedstawicieli środowiska akademickiego już dziś wykorzystujemy AI na wiele ciekawych i innowacyjnych sposobów.
Prowadzimy również dialog pomiędzy różnymi środowiskami – administracją publiczną, akademią i zewnętrznymi ewaluatorami – w celu wypracowania wspólnych zasad wykorzystywania tego typu narzędzi. To, moim zdaniem, szczególnie wartościowa inicjatywa. W trakcie konferencji nie dostrzegłem wielu przykładów równie szerokiej, otwartej dyskusji angażującej różne środowiska. Prezentowane rozwiązania i zasady były częściej efektem prac poszczególnych organizacji lub firm.
Z drugiej strony podczas konferencji przedstawiono wiele niezwykle interesujących pomysłów na zastosowanie AI w praktyce ewaluacyjnej. Dotyczyły one zarówno usprawnienia poszczególnych etapów procesu badawczego, jak i nowych możliwości analizy danych. Musimy zatem trzymać rękę na pulsie, obserwować rozwój tych rozwiązań i próbować sięgać po najbardziej obiecujące z nich, oczywiście z odpowiednią ostrożnością i świadomością ograniczeń.
Wykorzystanie AI w administracji publicznej nie jest obecnie łatwe. Ograniczenia organizacyjne, prawne, techniczne, finansowe i związane z bezpieczeństwem danych sprawiają, że wdrażanie nowych rozwiązań jest raczej powolne. Niemniej uważam, że integracja tego narzędzia jest nieunikniona. Musimy być na to gotowi.
Na zakończenie
Oczywiście podczas konferencji poruszono jeszcze wiele innych ważnych zagadnień, których nie sposób omówić w jednej relacji. Mam jednak nadzieję, że niebawem na blogu pojawią się również teksty innych uczestniczek i uczestników wydarzenia. Pozwolą one uzupełnić przedstawiony przeze mnie obraz, a być może także zakwestionować niektóre z moich wniosków. I bardzo dobrze – przecież właśnie na tym polega wartość wymiany doświadczeń i dyskusji w naszym środowisku. 😊
Zastrzeżenie: Poglądy i opinie przedstawione w niniejszym tekście są osobistymi poglądami autora, wyrażanymi w oparciu o jego wiedzę i doświadczenie zawodowe. Nie stanowią oficjalnego stanowiska ani opinii Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej.
➟ A tu link do posta FB, pod którym możesz skomentować ten wpis
